çekin karşılıksız olduğunun tespiti ve gecikme cezası

TBMM Adalet Komisyonunda, Hükümet Tasarısının 3 üncü maddesinin birinci fıkrası metnine “vergi kimlik numarası” ibaresinden önce gelmek üzere “varsa” ibaresi eklenmiştir.


Keza, maddenin üçüncü fıkrasının Tasarı metninde yer alan “talep ettiği takdirde,” ibaresi metinden çıkarılmıştır. Bu değişikliğin gerekçesi Adalet Komisyonu Raporunda şu şekilde açıklanmıştır:

“ … muhatap bankanın, hamile ödemekle yükümlü olduğu miktarı, uygulamada talep etmeden ödemediği, çoğu zaman hamilin bankanın böyle bir yükümlülüğünün olduğundan haberdar olmadığı, dolayısıyla belki de hamilin rahatlıkla kabul edebileceği kısmi ödemenin de bu şekilde gerçekleşmediği görüldüğünden, bankanın yükümlü olduğu miktarı talep olmadan da hamile ödemesi veya ödemeyi teklif etmesi gerektiği düşüncesiyle “talep ettiği takdirde,” ibaresi madde metninden çıkarılmıştır.” .

Bu değişikliği göre, çekin karşılıksız çıkması halinde muhatap banka, düzenleyici dışındaki hamile maddenin üçüncü fıkrasındaki esaslara göre belirlenen miktarda parayı ödemekle yükümlüdür. Ancak, ibraz eden hamil kısmi ödemeyi açıkça kabul etmediği takdirde, muhatap banka bu ödeme yükümlülüğünden kurtulabilir (f. 5). Bu nedenle, kısmi ödeme yapılabilecek durumlarda, muhatap banka görevlilerince, ibraz eden hamilin kısmi ödemeyi kabul etmediğinin imza altına alınmış bir tutanakla tespit edilmesi gerekmektedir.

Bu Kanunla bankalar bakımından getirilen sair yükümlülükler göz önünde bulundurularak, çekin karşılıksız çıkması haline özgü olarak bankaların hamile bir miktar ödemede bulunması hususunda bir yükümlülük getirilmesine gerek olmadığı düşüncesindeyiz. Ancak, bu düşüncenin Tasarı metnine yansıtılmasının yanlış anlaşılacağı endişesiyle, 3167 sayılı Kanun hükümlerine göre karşılıksız çıkan çekle ilgili olarak bankanın ödemekle yükümlü olduğu miktara sadık kalan bir yükümlülüğün bu Kanunda da muhafaza edilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır. Bu mülahazayla, Tasarı metninde 2009 yılı itibarıyla karşılıksız çıkan çekle ilgili olarak bankanın hamile 470,- TL ödemekle yükümlü olduğu kabul edilmiştir. TBMM Adalet Komisyonunun kabul ettiği metinde bu miktar 1.000,- TL’ye çıkarılmıştır . Ancak, karşılıksız çıkan çekle ilgili olarak bankanın hamile ödemekle yükümlü olduğu miktarın artırılmasının piyasada bir daralma meydana getireceği mülahazasıyla TBMM Genel Kurulunda verilen bir önerge üzerine bu miktarın 600,- TL’ye indirilmiştir. Bu çerçevede maddenin üçüncü fıkrasındaki miktarlar kanunlaşan şekliyle değiştirilmiştir .

Maddenin dördüncü fıkrasında TBMM Adalet Komisyonunda, yapılan değişiklikle bankaca yapılacak “karşılıksızdır” işleminin içermesi gereken bilgilere açıklık getirilmiştir.


Keza, TBMM Adalet Komisyonunda maddenin beşinci ve altıncı fıkralarının birleştirilmiş ve aşağıdaki şekilde beşinci fıkra olarak yeni bir hüküm kabul edilmişti.

“(5) Kısmi ödeme kabul edilmiş olsun veya olmasın, çekin tamamen veya kısmen karşılıksız çıkması hâlinde, ikinci ve üçüncü fıkralar hükmüne göre karşılıksızdır işlemi yapıldıktan sonra, ön ve arka yüzünün fotokopisi çekilerek bankada saklanır ve çek hamile geri verilir.”

Ancak, TBMM Genel Kurulunda, maddenin beşinci ve altıncı fıkralarının Tasarıdaki metinlerine tekrar geri dönülmesi amacıyla verilen bir önerge üzerine, söz konusu fıkralar kanunlaşan şekliyle kabul edilmiştir. Fakat bu değişiklikle beşinci fıkra metnine, Tasarıya nazaran yeni bir cümle eklenmiştir.

Söz konusu beşinci ve altıncı fıkra hükümlerinin anlaşılır kılabilmek için dört örnek düşünülebilir.

Birinci örnek: Çek, kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilir. İlgili çek hesabında hiç karşılık yoktur. Hamil bankanın ödemekle yükümlü olduğu miktarın kendisine ödenmesini kabul etmez. Bu durumda banka tarafından çekle ilgili olarak “karşılıksızdır” işlemi yapılır ve ayrıca bankanın ödemekle yükümlü olduğu miktarın ödenmeme sebebi çekin üzerine yazılır. Bu işlemler yapıldıktan sonra çekin ön ve arka yüzünün çekilen fotokopisi banka tarafından saklanır ve çek aslı imza karşılığında hamile teslim edilir (beşinci fıkra birinci cümle).

İkinci örnek: Çek, kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilir. İlgili çek hesabında hiç karşılık yoktur. Hamil bankanın ödemekle yükümlü olduğu miktarın kendisine ödenmesini kabul eder. Bu durumda banka tarafından çekle ilgili olarak ödenmeyen miktarla sınırlı olmak üzere “karşılıksızdır” işlemi yapılır. Bu işlemler yapıldıktan sonra çekin ön ve arka yüzünün çekilen fotokopisi banka tarafından saklanır ve çek aslı imza karşılığında hamile teslim edilir (beşinci fıkra ikinci cümle).

Üçüncü örnek: Çek, kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilir. İlgili çek hesabında kısmi karşılık bulunur. Hamil bankanın ödemekle yükümlü olduğu miktarın ve hesapta bulunan paranın kendisine ödenmesini kabul eder. Bu durumda banka tarafından çekle ilgili olarak ödenmeyen miktarla sınırlı olmak üzere “karşılıksızdır” işlemi yapılır. Bu işlem yapıldıktan sonra çekin ön ve arka yüzünün banka tarafından çekilen ve onaylanan fotokopisi ücret talep edilmeksizin hamile verilir ve çek aslı bankada saklanır (altıncı fıkra birinci cümle).

Dördüncü örnek: Çek, kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilir. İlgili çek hesabında kısmi karşılık bulunur. Hamil bankanın ödemekle yükümlü olduğu miktarın ve hesapta bulunan paranın kendisine ödenmesini kabul etmez. Bu durumda banka tarafından çekle ilgili olarak “karşılıksızdır” işlemi yapılır ve ayrıca bankanın ödemekle yükümlü olduğu miktarın ödenmeme sebebi çekin üzerine yazılır. Bu işlemler yapıldıktan sonra çekin ön ve arka yüzünün çekilen fotokopisi banka tarafından saklanır ve çek aslı imza karşılığında hamile teslim edilir (beşinci fıkra birinci cümle).

TBMM Adalet Komisyonunda maddeye kanunlaşan şekliyle son fıkra olarak aşağıdaki hükümler eklenmiştir:

“Üzerinde yazılı bulunan düzenleme tarihinden önce ibraz edilen çekin karşılığının Türk Ticaret Kanununun 707 nci maddesi uyarınca kısmen veya tamamen ödenmemiş olması hâlinde, bu çekle ilgili olarak hukukî takip yapılamaz. İleri düzenleme tarihli çekle ilgili olarak hukukî takip yapılabilmesi için, çekin üzerindeki düzenleme tarihine göre kanunî ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmesi ve karşılıksızdır işlemine tabi tutulması şarttır.”

Bu değişikliğin gerekçesi TBMM Adalet Komisyonu Raporunda şu şekilde açıklanmıştır:

“Bu yeni fıkraya göre ileri düzenleme tarihli çeklerin üzerinde yer alan tarihten önce, bankaya ibraz edilmesi ve karşılığının kısmen veya tamamen bulunmaması halinde, bu çekle ilgili olarak karşılıksızdır işleminin ve hukukî takip yapılmasının önüne geçilmesi amaçlanmıştır. Bu düzenlemeye göre, ileri tarihli çekle ilgili olarak kambiyo senetlerine özgü hukukî takip yoluna başvurulabilmesi için üzerinde yazılı düzenleme tarihi itibarıyla kanunî ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmesi ve bu Tasarı hükümlerine göre karşılıksızdır işlemi yapılması gerekmektedir.” .

Söz konusu sekizinci fıkra hükmüne göre, ileri tarihli çek, üzerinde yazılı keşide tarihinden önceki bir tarihte karşılığı tahsil edilmek amacıyla bankaya ibraz edildiğinde, şayet hesapta para bulunuyorsa, ibraz eden hamile çekin karşılığı ödenecektir. Buna karşılık, hesapta para mevcut değilse, bu çekle ilgili olarak, üzerinde yazılı keşide tarihinden önceki bir tarihte karşılığı tahsil edilmek amacıyla bankaya ibraz edildiği için, “karşılıksızdır” işlemi yapılmayacaktır. Dolayısıyla, üzerinde yazılı keşide tarihinden önceki bir tarihte karşılığı tahsil edilmek amacıyla bankaya ibraz edilen ve hesapta karşılığı bulunmayan çekle ilgili olarak hukuki takip yapılamaz. Çek bedeliyle ilgili olarak hukuki takip yoluna gidilebilmesi için, “çekin üzerindeki düzenleme tarihine göre kanunî ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmesi ve karşılıksızdır işlemine tabi tutulması şarttır.” (m. 3, f. 8, ikinci cümle)